Batalion Wigry
Harcerski Batalion Wigry
30 października 1939 roku z inicjatywy harcmistrzów: Władysława Ludwiga „Kamila”, Witolda Sosnowskiego „Witolda”, Czesława Tomasika „Czesława”, Eugeniusza Konopackiego „Trzaski”, Romana Kaczorowskiego „Prokopa” powstała konspiracyjna organizacja „Wigry. Przyczyną powstania równoległej do Szarych Szeregów konspiracyjnej organizacji harcerskiej był jeszcze przedwojenny konflikt w warszawskim środowisku harcerskim dotyczący wpływu poszczególnych opcji politycznych na wizerunek harcerstwa.
Jesienią 1943 roku podpisano porozumienie, które sankcjonowało włączenie „Wigier” w struktury Szarych Szeregów. „Trzaska” został mianowany Komendantem Centrum Wyszkolenia Wojskowego Szarych Szeregów i Komendantem Szkoły Podchorążych „Agricola”.
Harcerski charakter batalionu tworzyła grupa około 40 przedwojennych instruktorów w stopniu harcmistrza. Dodatkowo wielu żołnierzy wywodziło się z drużyn harcerskich działających w konspiracji. Wśród nich byli uczniowie, studenci i maturzyści zaś w późniejszym okresie dołączyli robotnicy portowi i kolejowi z Pragi, Targówka i Zacisza.
Skład batalionu w końcowym okresie konspiracji to około 500 żołnierzy, podoficerów i oficerów. Całość dzieliła się na trzy kompanie liniowe („Czesław”, „Witold”, „Gustaw”) oraz trzy plutony specjalne – pluton sanitarno-łącznikowy kobiet, pluton dywersyjny „Sekda” działający w Kieleckiem, pluton „Jezioro” działający na terenie Majdanka. Dowództwo objął kpt. Eugeniusz Konopacki ps. – „Trzaska”.
Szlak bojowy
1 sierpnia – koncentracja się na Starym Mieście – jako odwód komendanta Okręgu Warszawskiego AK.
2 sierpnia – kadrowe kompanie oddziału zostają przerzucone na Wolę i zajmują cmentarz ewangelicki. Od 2 do 6 sierpnia toczono ciężkie walki w obronie wyznaczonego rejonu. Poległo 15 żołnierzy, 25 zostało rannych, a 20 uznano za zaginionych.
Pozostała na Starym Mieście część batalionu, po uzupełnieniu stanu ze zgłaszających się ochotników, tworzy drugi rzut batalionu, którym dowodzi kpt. Paweł Leński – ps. „Lech II”.
Od 8 sierpnia – Wigry walczy w składzie zgrupowania Róg, pozostając batalionem odwodowym.
6 do 26 sierpnia – na Starym Mieście prowadzi ciężkie i wyczerpujące walki w obronie katedry św. Jana i rejonu ulic: Świętojańskiej, Dziekanii, Kanonii, Jezuickiej, Celnej, Brzozowej oraz kościoła Jezuitów i budynku Archiwum Akt Dawnych.
15 sierpnia – natarcie na Pałac Mostowskich. Spalono niemiecki czołg. W toku ciężkich walk pałac utracono.
20 do 22 sierpnia – oddział przedostaje się kanałami ze Starego Miasta na Żoliborz, zaopatrzył się w broń dostarczoną przez oddziały leśne z Kampinosu i podjął akcję zbrojną od strony Żoliborza w kierunku Dworca Gdańskiego, która miała na celu połączenie Starego Miasta z Żoliborzem. Akcja zakończyła się niepowodzeniem.
26 sierpnia – dowództwo grupy Północ tworzy zgrupowanie „Trzaska”. Zadaniem zgrupowania była obrona Starego Miasta od Kamiennych Schodków do kościoła NMP i osłona miejsca postoju dowództwa grupy Północ w klasztorze przy kościele św. Jacka.
W skład zgrupowania wchodzą bataliony Wigry, Dzik i Gustaw. Od tego momentu Wigry znalazły się w całości pod rozkazami swego dowódcy. Zgrupowanie Trzaska było jednym z czterech, obok zgrupowań Radosław, Kuba i Róg, broniących Starego Miasta w końcowej fazie walk. Walczono m.in. o „Czerwony Dom”, fabrykę „Quebracho”, Starą Prochownię, kościół NMP.
1 i 2 września – Wigry osłaniają ewakuację Starego Miasta kanałami do Śródmieścia. Ci, którzy przeszli, utworzyli pododdział pod dowództwem kpt. Leoncjusza Wancerskiego ps. Zaremba (a następnie por. Jana Golańskiego ps. Roman), którym dołączyli do zgrupowania Bartkiewicz broniącego dzielnicy. Ciężkie walki toczono m.in. w obronie Zachodniego Dworca Pocztowego, na placu Napoleona, w rejonie ul. Świętokrzyskiej aż do 2 października.
29 września – część batalionu, pod dowództwem por. Kamila (imię i nazwisko nieustalone), osłania odwrót oddziałów AK w Góry Świętokrzyskie i zostaje rozbita w walce pod Jaktorowem.
W toku walk batalion poniósł straty obejmujące ponad 160 zabitych, ok. 180 zaginionych i ok. 120 rannych żołnierzy. Wielu poniosło śmierć w wybuchu pojazdu-pułapki na ul. Kilińskiego. Wielu rannych zostało zamordowanych w szpitalu przy ul. Długiej 7 po zajęciu Starego Miasta przez Niemców.
5 września – jako 9. kompania 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej do niewoli wychodzi 133 „Wigierczyków” wraz z dowódcą.
opracował: Robert Borzecki